इयत्ता ९ वी मराठी कुमारभारती द्वितीय सत्र : वाक्प्रचार, अर्थ व वाक्यात उपयोग (Exam-ready Notes)

इयत्ता ९ वी मराठी कुमारभारती द्वितीय सत्रातील सर्व वाक्प्रचारांचे अर्थ व वाक्यात उपयोग (Exam-ready format) येथे मिळवा. विद्यार्थ्यांसाठी सोपे, स्पष्ट

इयत्ता नववीच्या मराठी कुमारभारती या विषयामध्ये वाक्प्रचार हा महत्त्वाचा घटक आहे. परीक्षेत वाक्प्रचारांचा अर्थ व त्यांचा योग्य वाक्यात उपयोग विचारला जातो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी हे वाक्प्रचार समजून घेऊन योग्य पद्धतीने लिहिणे आवश्यक आहे. खाली द्वितीय सत्र विभागातील सर्व पाठावर आधारित असणाऱ्या वाक्प्रचारांचे अर्थ व अर्थपूर्ण वाक्यांसह उपयोग दिले आहेत.

मातीची सावली     - स्टॅन्ली गोनसाल्विस

✍️ वाक्प्रचार – अर्थ – वाक्यात उपयोग

•  खोडा घालणे – अडथळा निर्माण करणे, कामात बिघाड करणे.
  वाक्य : स्पर्धेच्या तयारीत सतत फोन वाजवून लहान भावाने माझ्या अभ्यासात खोडा घातला.
• टकळी चालणे / टकळी चालवणे – सतत बडबड करणे, निरर्थक बोलत राहणे.
  उदाहरण: लायब्ररीत दोन मुली सतत टकळी चालवत होत्या, त्यामुळे इतरांना वाचता येईना.
• मेणवात विझून जाणे – आशा संपणे; (काही संदर्भात) जीवन संपणे/मरण पावणे.
  वाक्य : दीर्घ आजारानंतर आजोबांची शांतपणे मेणवात विझून गेली.
• नजर लागणे – वाईट दृष्टि/ईर्ष्येमुळे नुकसान होणे, चांगल्या गोष्टीला गालबोट लागणे.
  वाक्य : नवीन गाडी घेतल्यावर सगळ्यांनी कौतुक केलं, पण आठवडाभरातच अपघात झाला—जणू काही नजर लागली.
• पापांचा घडा भरणे – वाईट कृत्यांची सीमा ओलांडणे, सर्वनाशाचा क्षण येणे.
  वाक्य : सतत खोटं बोलून आणि फसवणूक करून शेवटी त्याचा पापांचा घडा भरला आणि सर्वांनी त्याच्यावरचा विश्वास गमावला.
• संसार फुलणे – आयुष्यात सुख-समृद्धी येणे, भरभराट होणे.
  वाक्य : दोघांनी मेहनतीने व्यवसाय उभारला आणि हळूहळू त्यांचा संसार फुलू लागला.
• मातीला मिळणे – पूर्णपणे नष्ट होणे, वाया जाणे.
  वाक्य : योग्य नियोजन न केल्यामुळे वर्षभराची मेहनत पावसाच्या एका सरीत मातीला मिळाली.

---

महाराष्ट्रावरूनी टाक ओवाळून  काया (पोवाडा) - अण्णा भाऊ साठे 

• काया ओवाळून टाकणे – जीव अर्पण करणे, सर्वस्व पणाला लावणे.
  वाक्य : ध्येयासाठी विद्यार्थ्यांनी काया ओवाळून टाकल्यास नक्कीच यश मिळते.
• स्वप्न साकार करणे – स्वप्न पूर्ण करणे.
  वाक्य : गरीब परिस्थितीतही मेहनत करून त्याने डॉक्टर होण्याचे स्वप्न साकार केले.
• कंबर बांधणे – निर्धार करणे, सज्ज होणे.
  वाक्य : यावर्षी चांगले गुण मिळवण्यासाठी मी ठामपणे कंबर बांधली आहे.
•  करी कंकण बांधणे – (हातात कंकण बांधून) शपथ घेणे, पक्का निश्चय करणे.
  वाक्य : अपयशानंतर त्याने यश मिळवण्याची करी कंकण बांधून नव्याने सुरुवात केली.
• शिंग फुंकणे – लढा/काम सुरू करणे, रणशिंग फुंकणे.
  अपयशानंतर निराश न होता त्याने पुन्हा अभ्यासासाठी शिंग फुंकले.
• आण घेणे – शपथ घेणे, प्रतिज्ञा करणे.
  वाक्य : मी दररोज नियमित अभ्यास करण्याची स्वतःची आण घेतली आहे.
•  उपकार फेडणे – केलेल्या मदतीची परतफेड करणे, कृतज्ञता व्यक्त करणे.
  वाक्य : आई वडिलांच्या कष्टाचे  उपकार फेडण्यासाठी मी प्रामाणिकपणे अभ्यास करत आहे.

---

थोडं ‘आ’ भारनियमन करूया  - मंगला गोडबोले 

• मुद्रा उमटणे – प्रभाव दिसणे
• 👉 त्याच्या उत्तरपत्रिकेत त्याच्या सातत्यपूर्ण मेहनतीची स्पष्ट मुद्रा उमटली होती.
• जप करणे – एकच गोष्ट पुन्हा सांगणे
  👉 तो नेहमी विद्यार्थ्यांना अभ्यासाचे महत्त्व जप करत राहतो.
• गुण गाणे – स्तुती करणे
  👉 उत्कृष्ट यश मिळाल्यावर सर्व शिक्षक त्याचे गुण गात होते.
• चारी मुंड्या चीत करणे – पूर्ण पराभव करणे
  👉 स्पर्धेत त्याने आपल्या ज्ञानाने प्रतिस्पर्ध्यांना चारी मुंड्या चीत केले.
• तोंड उघडणे – बोलणे
  👉 वर्गात तो खूप हुशार असूनही कधीच तोंड उघडून उत्तर देत नाही.
• तोंड बंद करणे – गप्प बसणे
  👉 शिक्षक वर्गात आले की गोंधळ करणारे विद्यार्थी लगेच तोंड बंद करतात.
• मुखर करणे – स्पष्टपणे व्यक्त करणे
  👉 विद्यार्थ्यांनी आपल्या भावना निबंधामध्ये सुंदर शब्दांत मुखर केल्या.
• दाबून फी घेणे – जास्त पैसे घेणे
  👉 काही कोचिंग क्लासेस विद्यार्थ्यांकडून दाबून फी घेत असल्याचे दिसते.
• आरती ओवाळणे – अतिशय कौतुक करणे
  👉 यश मिळाल्यावर मित्रांनी त्याची इतकी स्तुती केली की जणू आरतीच ओवाळली.
• पुष्पहार घालणे – स्वागत/सन्मान करणे
  👉 स्पर्धेत विजयी झालेल्या विद्यार्थ्याचा शाळेत पुष्पहार घालून सन्मान करण्यात आला.

---

आदर्शवादी मुळगावकर - गोविंद तळवलकर

• कस लागणे – गुणवत्ता तपासली जाणे
  👉 या कठीण परीक्षेत विद्यार्थ्यांच्या खऱ्या अभ्यासाची कस लागली.
• मानवंदना देणे – आदर व्यक्त करणे
  👉 शाळेत उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मानवंदना देण्यात आली.
• कटाक्ष असणे – ठाम आग्रह असणे
  👉 तिचा दररोज वेळेवर अभ्यास करण्यावर कटाक्ष आहे.
• जीव तोडून काम करणे – खूप मेहनत करणे
  👉 तो आपले ध्येय साध्य करण्यासाठी जीव तोडून अभ्यास करतो.
• गाजावाजा होणे – जास्त प्रसिद्धी होणे
  👉 लहान यश मिळाल्यावर त्याचा खूप गाजावाजा झाला.

---

निरोप (कविता)  - पद्‌मा गोळे 

• निरोप देणे – परवानगी देणे
  👉 शाळा सुटल्यानंतर शिक्षकांनी सर्व विद्यार्थ्यांना निरोप दिला.
• अशुभाची सावली पडणे – वाईट घडणे
  👉 अभ्यासाकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे त्याच्या भविष्यात अशुभाची सावली पडली.
• कूस धन्य करणे – जन्म सार्थ करणे
  👉 पहिला क्रमांक मिळवून त्याने आपल्या आई-वडिलांची कूस धन्य केली.

---

ऑलिंपिक वर्तुळांचा गोफ  - बाळ ज. पंडित

• पुनरुज्जीवन करणे – पुन्हा सुरू करणे
  👉 अपयशानंतर त्याने नव्या जोमाने अभ्यासाचे पुनरुज्जीवन केले.
• ज्योत तेवत ठेवणे – प्रयत्न सुरू ठेवणे
  👉 यश मिळवण्यासाठी प्रयत्नांची ज्योत सतत तेवत ठेवली पाहिजे.

---

हसरे दु:ख  - भा. द. खेर

• नजर खिळून राहणे – एकाग्रतेने पाहणे
  👉 शिक्षक एखादा घटक समजावून सांगत असताना विद्यार्थ्यांची नजर फळ्याकडे खिळून राहते.
• जिवाचा कान करणे – लक्षपूर्वक ऐकणे
  👉 सर्व विद्यार्थी शिक्षकांचे मार्गदर्शन जिवाचा कान करून ऐकत होते.
• भान हरपणे – गुंग होणे
  👉 आवडीचा विषय शिकताना तो इतका रमतो की त्याचे भान हरपते.
• तंद्री लागणे – तल्लीन होणे
  👉 पुस्तक वाचताना तो पूर्णपणे तंद्री लागून जातो.
• रंगात येणे – उत्साहात येणे
  👉 आवडीचा विषय सुरू झाला की विद्यार्थी लगेच रंगात येतात.
• दम धरणे – धीर ठेवणे
  👉 कठीण प्रश्न सोडवताना घाबरू नये, तर दम धरून प्रयत्न करावेत.
• दम निघून जाणे – धीर सुटणे
  👉 सतत अपयश आल्यामुळे त्याचा आत्मविश्वास कमी होऊन दम निघून गेला.

---

प्रीतम  - माधुरी शानभाग

• रया जाणे – तेज कमी होणे
  👉 आजारामुळे त्याच्या अभ्यासातील उत्साहाची रया गेली.
• खांदे पाडणे – निराश होणे
  👉 नापास झाल्यावर तो खांदे पाडून शांत बसला.
• टाकून बोलणे – अपमानकारक बोलणे
  👉 मित्राने रागाच्या भरात त्याला टाकून बोलले, त्यामुळे तो दुखावला.
• भडाभडा बोलणे – पटकन बोलणे
  👉 शिक्षकांनी विचारल्यावर तो मनातले सर्व भडाभडा बोलून गेला.
• अंग चोरून घेणे – स्वतःला मागे घेणे
  👉 भीतीमुळे तो वर्गात उत्तर देताना अंग चोरून बसतो.

---

आपुले जगणे...आपुली ओळख!(कविता) - संदीप खरे 

• अढी नसणे – मनात द्वेष नसणे
  👉 चांगल्या विद्यार्थ्याच्या मनात कोणाबद्दलही अढी नसते.
• कडी करणे – वरचढ ठरणे
  👉 अभ्यासात तो नेहमी इतरांवर कडी करतो.
• हांजी हांजी करणे – खुशामत करणे
  👉 काही विद्यार्थी शिक्षकांची हांजी हांजी करून चांगले गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
• धमकावणे – धमकी देणे
  👉 काही मोठी मुले लहान मुलांना गृहपाठाच्या वहीसाठी धमकावतात.
• भेदरणे – घाबरणे
  👉 कठीण प्रश्नपत्रिका पाहून काही विद्यार्थी भेदरतात.
• मातीचे देणे फेडणे – देशाचे उपकार फेडणे
  👉 चांगले शिक्षण घेऊन समाजाची सेवा केल्यास आपण मातीचे देणे फेडू शकतो.